Leszewicz Klemens / Лешевич Клементий Адамович (1848–1921?), inżynier architekt, członek Petersburskiego Stowarzyszenia Architektów od 1875 r., mieszkał w Petersburgu/Piotrogrodzie w latach 1859–1892 oraz 1913–1921 (?).

Urodził się 23 listopada/ 5 grudnia 1848 r. w pow. drysieńskim w gub. witebskiej (obecnie rejon wierchniadzwinski [Верхнядзвінскі раён] w obw. witebskim na Białorusi) w rodzinie pochodzenia szlacheckiego, co potwierdza kopia z wypisu z ksiąg metrykalnych wydana przez Mohylewski Rzymskokatolicki Konsystorz Duchowny 12 maja 1854 r. Był najmłodszym z sześciorga dzieci Naczelnika Urzędu Pocztowego w Dryssie, w randze VIII asesora kolegialnego Adama Leszewicza (1787–?) i jego drugiej żony Izabelli z Dobrowolskich (1810 – 26 kwietnia 1872), pochowanej na rzymskokatolickim cmentarzu Wyborskim w Petersburgu. Jednym z rodzeństwa Leszewicza był brat Ludwik (ur. 8 września 1836), który w 1853 r. wstąpił na służbę w Petersburskiej Izbie Skarbowej [Сaнкт Петербургскaя Казённая палата] i był tam zatrudniony do roku 1886. Karierę zawodową ukończył na stanowisku kierownika referatu – w randze asesora kolegialnego.

Przyszły architekt kształcił się w Petersburgu, gdzie najpierw ukończył ośmioletnie klasyczne Drugie Gimnazjum Petersburskie (najstarsze w mieście), mieszczące się do dziś przy ul. Kazańskiej [Казанская ул.] (wówczas ul. Bolszaja Mieszczanskaja [Большая Мещанская ул.]) 27. Siedziba szkoły w latach 1911–1913 została przebudowana według projektu inżyniera cywilnego i architekta polskiego pochodzenia Lwa Szyszko (1872–1943), specjalizującego się w budownictwie szkolnym. W latach 1867–1872, dzięki pomocy stryja Antoniego Leszewicza, pełniącego w 1867 r. funkcję starszego sekretarza Senatu Rządzącego [Правительствующий Сенат], kontynuował naukę w Szkole Budowlanej przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych – przyszłym Instytucie Inżynierów Cywilnych [Институт Гражданских Инженеров]. W końcowej fazie nauki jako pracę dyplomową przedstawił Radzie Szkoły projekt ogrzewania i wentylacji soboru św. Izaaka, za który otrzymał specjalne odznaczenie Rady uczelni. Po zdaniu wszystkich wymaganych egzaminów otrzymał tytuł pomocnika architekta w randze X (cywilnej), czyli sekretarza kolegialnego, co zostało zatwierdzone przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 3 czerwca 1872 r. Wkrótce potem, na początku lipca został skierowany do pracy w Komitecie Techniczno-Budowlanym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (KTB MSW) [Техническо-Строительный комитет Министерства Внутренних Дел (ТСК МВД)]. Stosowne dokumenty na ręce przewodniczącego komitetu złożył 12 lipca 1872 r.

Cztery miesiące później, 17 listopada, aby poszerzyć swoje kompetencje architektoniczne, Leszewicz zwrócił się z prośbą do przewodniczącego komitetu o zgodę na podjęcie studiów w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w charakterze wolnego słuchacza. Dostał pozwolenie, zatwierdzone przez ministra spraw wewnętrznych Aleksandra J. Timaszewa (1818–1893). Od tamtej pory przez dwa lata łączył pracę na etacie w KTB MSW ze studiami na Wydziale Architektury Cesarskiej ASP. Po zakończeniu nauki uzyskał tytuł architekta artysty oraz uprawnienia budowlane. W międzyczasie na przełomie lat 1873 i 1874 przebywał na czteromiesięcznym urlopie z powodów rodzinnych. Po ukończeniu studiów na ASP 4 grudnia 1874 r. z pomocnika architekta awansował na inżyniera architekta w randze IX – radcy tytularnego. W 1875 r. został członkiem Petersburskiego Stowarzyszenia Architektów.

Zatrudniony w komitecie, Leszewicz rozwinął jednocześnie w Petersburgu szeroką działalność na własny rachunek, przy czym w większości przypadków zajmował się nie tylko pracami projektowymi, ale także wykonawstwem. Wyspecjalizował się w instalacjach grzewczych i wentylacyjnych, stosował pionierskie rozwiązania w tych dziedzinach, a także wdrażał nowe urządzenia własnego pomysłu i innych wynalazców, które udoskonalał. Wśród wprowadzanych przez niego innowacji były między innymi: piece z pustaków ceramicznych – po raz pierwszy zastosowane w zaprojektowanym w 1872 r. przez architekta Nikołaja W. Nabokowa (1838 – po 1907) domu Iwana E. Adadurowa w zaułku Swiecznom [Свечной пер.] 4, cylindryczne ceglane piece centralnego ogrzewania i kaloryfery pokryte blachą dachową przy nab. Mojki [Мойки p. наб.] 70 (kamienica dziś nieistniejąca, na jej miejscu stoi budynek z lat 50. XX wieku), centralne ogrzewanie powietrzne z systemem automatycznego nawilżania w należącej do miasta nowo budowanej (1884–1885) petersburskiej siedzibie Zjazdów Sędziów Pokoju przy ul. Mieszczańskiej [Мещанская ул.] (obecnie ul. Grażdanska [Гражданская ул.]) 26, elektryczne termometry zbiorcze (pokazujące temperaturę w wielu ogrzewanych pomieszczeniach), między innymi w pięciu drewnianych pawilonach Aleksandrowskiego szpitala z lat 1877–1879 na nab. Fontanki [Фонтанки p. наб.] 132 (dziś nieistniejących), centralne ogrzewanie powietrzne dla cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lesnoje [Лесное] (współcześnie dzielnica Petersburga) przy ul. Bolszaja Objezdnaja [Большая Объездная ул.] (obecnie ul. Orbeli [Орбели ул.]) 25.

Za swoje wynalazki w zakresie techniki grzewczo-wentylacyjnej i sanitarnej otrzymał wiele nagród i wyróżnień, zarówno w Rosji, jak i na międzynarodowych wystawach.
Leszewicz opracowywał także nowatorskie metody utylizacji nieczystości, ścieków. Szczególnie cenione było skonstruowane przez niego urządzenie do spalania śmieci – z powodzeniem stosowane w pomieszczeniach kuchennych. W tym okresie incydentalnie działał także poza Petersburgiem, na przykład w 1877 r. opracował projekt ogrzewania i wentylacji teatru miejskiego w Rybińsku w centralnej Rosji, nad Wołgą. Z czasem, po uzyskaniu zgody 4 lipca 1890 r., otworzył w rosyjskiej stolicy własne Biuro Techniczno-Budowlane, którego głównym celem było doskonalenie i wdrażanie nowatorskich rozwiązań technicznych w zakresie budownictwa sanitarnego. Ze względów osobistych pracę w Komitecie Techniczno-Budowlanym MSW zakończył 11 lutego 1882 r. W uznaniu zasług na mocy rozporządzenia cara Aleksandra III (1845–1894), potwierdzonego przez Senat 2 lipca 1886 r. i zatwierdzonego przez Departament Heroldii, otrzymał dokument przyznający mu szlachectwo dziedziczne. Jego profesjonalna działalność była ceniona, nagradzana, był wybierany na członka wielu stowarzyszeń, wyróżniany w konkursach za wynalazki i projekty racjonalizatorskie.

W latach 1882–1892 Leszewicz zajmował się projektowaniem i budową domków letniskowych w Ozierkach [Озерки] na północnych obrzeżach Petersburga (wzdłuż Kolei Finlandzkiej). Wtedy także na łamach czasopism naukowo-technicznych, przede wszystkim w wydawanym w latach 1872–1924 miesięczniku Petersburskiego Stowarzyszenia Architektów „Зодчий: Архитектурный и художественно-технический журнал” [Zodczij. . Czasopismo architektoniczne i artystyczno-techniczne] publikował artykuły na temat między innymi instalacji centralnego ogrzewania, pieców, kaloryferów z pustaków itp. (w numerach z lat 1873–1877).

Do czynnej służby państwowej wrócił 23 lipca 1892 r., rozpoczynając nowy rozdział aktywności zawodowej, która daleko wykraczała poza kompetencje inżynierskie. Powierzono mu wówczas stanowisko architekta obwodowego w Akmolińsku [Акмолинск] (obecnie Astana, stolica Kazachstanu). W trakcie pełnienia tej funkcji nadzorował między innymi w latach 1893–1896 budowę katedralnego soboru Uspieńskiego (Wniebowzięcia) w Omsku. Za wysługę lat 27 maja 1893 r. został awansowany do rangi VIII – asesora kolegialnego. Następnie w latach 1896–1897 pełnił funkcję architekta gubernialnego w Wiatce [Вятка] (obecnie Kirow). Od 19 czerwca 1897 r., będąc już w randze VII radcy dworu, z powodu choroby pozostawał w stanie spoczynku z prawem noszenia munduru. Trwało to niecałych pięć lat. Przywrócony do służby w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych 5 stycznia 1902 r., objął stanowisko głównego inżyniera architekta wyspy Sachalin, co wiązało się z kolejnym awansem, tym razem do rangi VI radcy kolegialnego.

Następnie na wniosek gubernatora Iwana I. Krafta (1864–1914), zgodnie z rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych Piotra A. Stołypina (1862–1911) z 18 stycznia 1907 r., Leszewicz został przeniesiony do gubernialnego Jakucka [Якутск] w północno-wschodniej Syberii, gdzie powierzono mu funkcję architekta obwodowego. Tym samym przyszło mu pracować w wyjątkowo trudnych warunkach – w mieście, w którym dotychczas dominowało tradycyjne parterowe budownictwo drewniane. Nie miał łatwego zadania, ponieważ nowe obiekty trzeba było stawiać na wiecznej zmarzlinie, a także mierzyć się z brakiem specjalistów oraz wysokimi kosztami materiałów budowlanych w sytuacji ograniczeń budżetowych. Z momentem jego pojawienia się w Jakucku rozpoczął się nowy rozdział w architektoniczno-budowlanej historii tego miasta. Zaprojektowana przez niego w początkowym okresie (1909), oddana do użytku w 1911 r., nowa siedziba Obwodowej Izby Skarbowej (obecnie mieszcząca Galerię Sztuki Obcej im. M. F. Gabyszewa) była, nie licząc cerkwi, pierwszą w tym mieście murowaną piętrową budowlą użyteczności publicznej.

W ciągu zaledwie kilku lat pracy w Jakucku Leszewicz zaprojektował i nadzorował budowę: Miejskiej Biblioteki Publicznej i Muzeum Obwodowego (obecnie Narodowa Biblioteka Republiki Sacha [Jakucji]) (1909–1911), Domu Gubernatora (1911, niezachowany), Sądu Okręgowego (obecnie Akademia Nauk Republiki Sacha [Jakucji]) (1912–1914; nadzór inż. Nikołaj W. Baumgarten [1875–?]), Domu Archireja (obecnie Jakuckie Państwowe Muzeum Historii i Kultury Narodów Północy im. E. M. Jarosławskiego) (projekt 1913; budowa 1915–1924), i innych obiektów, takich jak siedziba działającego na Syberii i w Mongolii Domu Handlowego „Kokowin i Wasow” (1913) (obecnie budynek firmy „Jakutzołoto”). Jednym z ostatnich zleceń Leszewicza był projekt gruntownej przebudowy katedralnego soboru św. Trójcy powstałego w latach 1708–1728 w historycznym centrum Jakucka. Wznosił także obiekty drewniane, jak siedziba jakuckiego oddziału Banku Rosyjsko-Azjatyckiego (obecnie biuro Ałmazergiznbank) (1908–1909), przeprowadzał kapitalne remonty. Prowadził nie tylko prace projektowe i budowlane. Zajął się również między innymi kwestią zapewnienia miastu wody pitnej w okresie letnim poprzez tłoczenie wody z rzeki Leny pod ciśnieniem przy użyciu mobilnych pomp parowych. Skonstruował nowy rodzaj bezpiecznych pieców do użytku w jurtach oraz własnego pomysłu kaloryferów i ogrzewania parowego, co miało fundamentalne znaczenie w wyjątkowo surowych warunkach klimatycznych. Założył także w Jakucku firmę projektową świadczącą usługi w zakresie dokumentacji budowlanej, kosztorysów, instalacji itp.

W stolicy guberni jakuckiej Leszewicz mógł w pełni wykorzystać swoje kompetencje, doświadczenie i umiejętności. Wzniesione przez niego reprezentacyjne gmachy o oryginalnej architekturze z czasem stały się wizytówką miasta. Okazał się twórczym architektem, który wniósł znaczący wkład w przeniesienie na daleką północno-wschodnią Syberię rosyjskiego, a właściwie petersburskiego historyzmu, nawiązującego zarówno do form klasycznych, jak i tradycji bizantyńskiej przejawiającej się w stylu neorosyjskim. Zarazem dał się poznać jako inżynier innowator z powodzeniem stosujący pionierskie rozwiązania techniczne. Opracował i wdrożył niestosowane dotychczas w Jakucji technologie, między innymi związane z budową w warunkach wiecznej zmarzliny piętrowych kamiennych budowli posadowionych na ławach fundamentowych, ogrzewania parowego, termoizolacji w postaci bierwion z zaprawą wapienną, a przy tym, co nie bez znaczenia, do budowy używał miejscowych materiałów budowlanych. Główne budowle jego autorstwa w 1976 r. wpisano do rejestru pomników historii i kultury Jakuckiej ASSR. Rząd Republiki Sacha (Jakucja) na mocy zarządzenia z 12 maja 2005 r. włączył te budowle w spis pomników historii i kultury miasta Jakucka. Zostały one także wpisane na listę obiektów dziedzictwa kulturowego narodów Federacji Rosyjskiej.

Po ponad sześciu latach pracy w Jakucku Leszewicz, w wieku 65 lat, został zwolniony ze służby 28 sierpnia 1913 r., w randze V radcy stanu, na własną prośbę w związku z pogarszającym się stanem zdrowia. Wrócił do Petersburga. W następnym roku, 6 czerwca, wystąpił do swojego byłego pracodawcy z prośbą o przywrócenie do pracy na stanowisku zgodnym z kompetencjami. Dwa miesiące później, 8 sierpnia 1914 r., już po wybuchu pierwszej wojny światowej, uzyskał odpowiedź, że w komitecie nie ma żadnych wakatów i najbliższym czasie ich nie będzie. Pracy więcej nie podjął. Zmarł w opanowanym przez bolszewików, głodującym Piotrogrodzie w niewyjaśnionych okolicznościach, prawdopodobnie w 1921 r.

Znane są dwa petersburskie adresy Leszewicza. Po zakończeniu nauki mieszkał w kamienicy czynszowej przy ul. 2. Roty Pułku Izmajłowskiego [2-й Роты Измайловского полка ул.] (obecnie ul. 2. Krasnoarmiejskaja [2-я Красноармейская ул.]) 11, a na przełomie 1892/1893 roku przy ul. Bolszej Morskiej [Большая Морская ул.] 21. Wiadomo też, że w końcu okresu 1882–1892 mieszkał w Ozierkach pod Petersburgiem.

Leszewicz miał syna o tym samym imieniu i profesji – Klemensa (1890–1942), urodzonego w Petersburgu i ochrzczonego w domowej cerkwi św. Georgija Pobiedonosca w Sztabie Generalnym. W Jakucji pracowali razem. Klemens K. Leszewicz jr. był na przykład kierownikiem budowy zaprojektowanej przez ojca Obwodowej Izby Skarbowej.

Z okazji 170-lecia urodzin Leszewicza 10 sierpnia 2018 r. zorganizowano w Jakucku konferencję na temat „Dzieje Polaków w Jakucku”. Z pięciu wystąpień dwa były poświęcone polskiemu architektowi. Dr Pantelejmon Pietrow z Wydziału Historii i Etnosocjologii Arktyki Instytutu Badań Humanistycznych i Problemów Małolicznych Narodów Północy przy Oddziale Syberyjskim Rosyjskiej Akademii Nauk (IBMiPMNP OS RAN) przedstawił referat zatytułowany „Architekt, który zmienił wygląd Jakucka (o K. A. Leszewiczu)”. Podkreślił w nim, że: „Spośród przedstawicieli narodu polskiego, mieszkających w mieście Jakuck, największy wkład, według nas, wniósł Klemens Leszewicz, którego działalność urbanistyczna przypada na przełom pierwszego dziesięciolecia XX wieku” (P. Pietrow, Dzieje Polaków w Jakucji. K. A. Leszewicz – założyciel urbanistyki północnej, „Rodacy. Pismo Syberyjskie Kongresu Polaków w Rosji” 2018, nr 5, s. 8–9). Ponadto „O działalności K. A. Leszewicza” mówiła Jefrosinia Nogowicyna, pracowniczka naukowa Narodowego Muzeum Sztuki Republiki Sacha (Jakucja) (NMS RS (J)). We wstępie do artykułu К. А. Лешевич – основатель градостроения в Якутской области Российской Империи (s. 101) P. Pietrow zwrócił uwagę na fakt, że w Jakuckim Archiwum Obwodowym znajdowała się teczka osobowa architekta K. A. Leszewicza. W latach trzydziestych XX w. dokumenty te przekazano do Oddziału Zbiorów Specjalnych, do których do lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku dostęp był zabroniony. Po odtajnieniu tego zasobu już przez Narodowe Archiwum Republiki Sacha (Jakucji) teczkę Leszewicza uznano za zaginioną. Z kolei dokumenty pozostające w posiadaniu architekta zostały skradzione w lutym 1911 r. z jego jakuckiego mieszkania.


Ewa Ziółkowska


Bibliografia:
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1881, t. 2, s. 179; О Лешевичах, из рода которых идёт история нашей семьи…, w: Шляхецкі форум, http://www.nobility.by/forum/index.php?topic=210.0 [dostęp: 11 VIII 2025]; Г. В. Барановский, Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного Училища) 1842–1892, Санкт-Петербург 1893, s. 208–209; M. E. Базилевич, Гражданские инженеры – архитекторы Якутска (середина XIX – начало XX в.), „Урбанистика” 2021, nr 3, s. 24, 26–29; Л. Броитман, Улица Казанская, Москва–Санкт-Петербург 2008, s. 143–149; Краткий исторический очерк пятидесятилетия Института гражданских инженеров, бывшего Строительного училища. 1842 – 17дек. 1892 г., Санкт-Петербург 1892, s. 66, 113; Księga pamiątkowa inżynierów cywilnych Polaków, wychowanków Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu, Warszawa 1937, s. 49, 51, 61, 69; M. Książek, Jakuck, Wołowiec 2013, s. 95; M. Omilanowska, Polscy architekci w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1814–1918, „Biuletyn Historii Sztuki” 2004, nr 3/4, s. 351–373; Памятники истории и культуры Якутской АССР, Якутск 1978, s. 88; П. П. Петров, К. А. Лешевич – основатель градостроения в Якутской области Российской Империи, „Международный Научно-Исследовательский Журнал” 2020, nr 4 (94), Ч. 2, (Апрель), s. 101–106; ks. K. Pożarski, Rzymskokatolicki Cmentarz Wyborski w Sankt Petersburgu (1856–1950). Księga Pamięci, Sankt Petersburg 2003, s. 127 (Izabela); J. Roguska, Architekci polscy w kręgu petersburskich neoklasycystów, w: Przed wielkim jutrem. Sztuka 1905–1918, Warszawa 1993, s. 61–77; Г. Спиридонов, Окружной суд, казначейство, торговый дом «Коковин и Басов». Застывшая музыка Лешевича, https://sakhaday.ru/news/okruzhnoj-sud-kaznachejstvo-torgovyj-dom-kokovin-i-basov-zastyvshaya-muzyka-leshevicha?from=copy [dostęp:11 VIII 2025]; E. Ziółkowska, Architekci Petersburga i Warszawy. Uczniowie Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, „Przegląd Wschodni” 2013, nr 3, s. 663–679; Petersburskie/piotrogrodzkie księgi adresowe z lat 1894–1917; Российский государственный исторический архив (RGIA) w Sankt Petersburgu: F. 1412, op. 11 (Канцелярия е.и.в. по принятию прошений на высочайшее имя приносимых), spr. 452 (Лешевич Клементий, дворянин, об усыновлении пасынка, 1886–1891); Wirtualna wystawa: О деятельности Клементия Адамовича Лешевича, https://old.nlrs.ru/exhibitions/leshevich-ka/ [dostęp: 11 VIII 2025].