A A A

Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny

Польское Общество помощи жертвам войны


Autor: Dariusz Tarasiuk Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny / Польское Общество помощи жертвам войны, funkcjonująca w Piotrogrodzie w latach 1914–1918 organizacja pomocowa, która sprawowała opiekę nad poszkodowanymi przez wojnę polskimi uchodźcami na terytorium Rosji...
02.08.2017
stan artykułu kompletny
Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny
Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny / Польское Общество помощи жертвам войны, funkcjonująca w Piotrogrodzie w latach 1914–1918 organizacja pomocowa, która sprawowała opiekę nad poszkodowanymi przez wojnę polskimi uchodźcami na terytorium Rosji.

Wybuch I wojny światowej w 1914 r. doprowadził do powstania w Imperium Rosyjskim wielu organizacji niosących pomoc ofiarom tego konfliktu, tak wojskowym, jak i cywilnym. Akcję pomocową podjęła również społeczność polska na stałe zamieszkująca w Piotrogrodzie, która już na początku wojny stanęła przed koniecznością materialnego wsparcia rodaków (ok. 1,5 tys. osób), których wybuch wojny zastał za granicą, w związku z czym zmuszeni byli powracać do kraju przez państwa neutralne i Piotrogród. Wówczas to z inicjatywy przedstawicieli lokalnego środowiska polskiego: inżyniera komunikacji, posła do Dumy Państwowej Henryka Święcickiego (1852–1916), adwokata cywilisty i historyka prawa polskiego Bolesława Olszamowskiego (1848–1920) oraz poety i redaktora czasopisma „Głos Polski” Remigiusza Kwiatkowskiego (1884–1961) postanowiono założyć w Piotrogrodzie polską organizację pomocy ofiarom wojny, która przyjęła nazwę Towarzystwo Pomocy Biednym Rodzinom Polaków Uczestniczących w Wojnie oraz Zubożałej przez Wojnę Ludności Polskiej. Z czasem zaczęto posługiwać się krótszą nazwą Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny (PTPOW).
Nowa organizacja została oficjalnie zarejestrowana decyzją generała majora ks. Aleksandra N. Oboleńskiego (1872–1924), naczelnika stolicy, 29 sierpnia/11 września 1914 r. Zgodnie ze statutem PTPOW zadaniem towarzystwa było „okazywanie pomocy i współdziałania bezpośrednim i pośrednim ofiarom wojny” na terenie całego Cesarstwa Rosyjskiego. W tym celu miało ono: udzielać zapomóg finansowych rodzinom powołanych do armii, wspierać materialnie ludność cywilną, organizować przytułki dla dzieci, pomagać w znalezieniu pracy, a wreszcie tworzyć i współpracować z instytucjami pomocowymi, wspierającymi podczas wojny ludność. Środki na działalność planowano pozyskiwać ze składek członkowskich (wpisowe wpisowego i rocznych wpłat w wysokości 6 rub.), ofiar, zapisów testamentowych, dochodów z imprez edukacyjno-kulturalnych. Członkiem organizacji mogła zostać osoba dorosła, bez względu na płeć. Na czele PTPOW stało Zgromadzenie Walne oraz wybierany przez nie co dwa lata Komitet Główny (od 7 do 27 członków) z siedzibą Piotrogrodzie. Ten z kolei wyłaniał spośród siebie sześcioosobowe Prezydium, które prowadziło bieżącą działalność towarzystwa. W jego skład wchodzili: prezes, dwóch wiceprezesów, dwóch sekretarzy i skarbnik. W przypadku likwidacji PTPOW, jego mienie miało przejść na własność Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Katarzyny (RzTD).

Zebranie organizacyjne PTPOW odbyło się 29 sierpnia/11 września 1914 r. w lokalu redakcji „Głosu Polskiego” przy ul. Troickiej [Троицкая ул.] (obecnie ul. Rubinsteina [Рубинштейна ул.]) 23. Wybrano wówczas pierwszy skład Komitetu Głównego organizacji. Weszli do niego: działacz stołecznej Polonii, adwokat gen. Aleksander Babiański (1853–1931), członek zarządu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół Polski (SP) Jan Barchwitz (Barchwic), proboszcz kościoła św. Katarzyny ks. kanonik Konstanty Budkiewicz (1867–1923), dyrektor gimnazjum przy kościele św. Katarzyny i filolog klasyczny Stefan Cybulski (1858–1937), działacz Narodowej Demokracji i poseł do Dumy Państwowej Lubomir Dymsza (1859/60–1915), kierownik i starszy lekarz Szpitala Polskiego Jan Fedorowicz-Weder, dyrektor w fabryce przędzalniczej braci Leontiewów w Piotrogrodzie, prezes „Promienia” i działacz Towarzystwa Popierania Polskiego Teatru Ludowego Stefan Filipkowski (1873–1948), prezes SP, specjalista chirurgii i chorób dziecięcych dr n. medycznych Jan Hattowski, redaktor oficjalnego pisma petersburskiej kurii arcybiskupiej ks. dr Józef Herget (ur. 1879), działacz polityczny i gospodarczy, nestor piotrogrodzkiej Polonii Bolesław Jałowiecki (1846–1918), adwokat Adolf Kopeć, wieloletnia przewodnicząca Kółka Pań RzTD Maria Koziełł-Poklewska (1858/59–1949), R. Kwiatkowski, założycielka pierwszej żeńskiej apteki i szkoły farmaceutycznej Antonina Leśniewska (1866–1937), adwokat Konrad Niedźwiecki (1855–1944), twórca Zakładów Wychowawczo-Rzemieślniczych ks. Antoni Malecki (1861–1935), B. Olszamowski, filozof i teoretyk prawa, dymisjonowany prof. Uniwersytetu Petersburskiego  Leon Petrażycki (1867–1931), Zofia Pogorzelska, historyk, filolog i archiwista Stanisław Ptaszycki (1853–1933), prof. Seminarium Duchownego i proboszcz parafii św. Stanisława ks. Edward hr. O’Rourke (1876–1943), handlowiec i właściciel drukarni Adam Smoliński (1868 – po 1942), H. Święcicki, prof. petersburskiej Akademii Duchownej (AD) ks. Stanisław Trzeciak (1873–1944), inżynier technolog i budowniczy kolei Seweryn Wachowski (zm. 1934), wykładowca AD ks. Aleksander Wóycicki (1878–1954), prof. Żeńskiego Instytutu Medycznego biochemik Jan Zaleski (1869–1932), członek Kontroli Państwowej [Государственный контроль] prawnik Jan Żarnowski (1852 lub 1862–1926) i finansista, przemysłowiec i polityk narodowo-demokratyczny Władysław Żukowski (1860–1916).

1/14 września 1914 r. na pierwszym posiedzeniu Komitetu Głównego wybrano jego Prezydium. Weszli do niego: W. Żukowski (prezes), H. Święcicki i ks. K. Budkiewicz (wiceprezesi), B. Olszamowski (skarbnik) oraz R. Kwiatkowski i J. Barchwic (sekretarze). W następnych latach do zmian w Prezydium dochodziło z powodu śmierci jego członków. H. Święcickiego zmarłego w 1916 r. zastąpił inżynier technolog Władysław Rawicz-Szczerbo (zm. 1959), a za zmarłego w tym samym roku W. Żukowskiego wszedł do Prezydium członek Rady Państwa w latach 1907–1914 i Centralnego Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego (CKO) Konstanty Skirmunt (1866–1949). Poza tym w miejsce B. Olszamowskiego i R. Kwiatkowskiego weszli S. Wachowski i S. Filipkowski.

Nowy skład Komitetu Głównego PTPOW wybrano 15/28 grudnia 1916 r. Do jego Prezydium weszli wówczas: jako prezes członek Rady Państwa w latach 1907–1914, adwokat Stanisław Łopaciński (1851–1933), jako wiceprezesi W. Rawicz-Szczerbo i ks. K. Budkiewicz, jako sekretarze działacz PPS Kazimierz Rożnowski (1875–1939) i działacz „Promienia” Stanisław Budkiewicz, jako skarbnik S. Filipkowski, a jako zastępca skarbnika inżynier Stanisław Korsak. Do kolejnych zmian w Prezydium doszło po rewolucji lutowej 1917 r. W kwietniu tego roku dymisję złożył S. Łopaciński, a jego miejsce 15/28 maja 1917 r. zajął A. Babiański. W kwietniu 1917 r. Komitet Główny PTPOW przyjął nowe zasady dotyczące składu komitetów bądź zarządów oddziałów terenowych. Od tamtej więc pory połowa zarządu miała pochodzić z wyboru dokonywanego przez uchodźców. Zamysłu tego nie zdążono jednak zrealizować.

Lokal Prezydium mieścił się w siedzibie redakcji „Głosu Polskiego”. Tam też usytuowane było kierowane przez jednego z sekretarzy Biuro Komitetu, które zajmowało się korespondencją z oddziałami PTPOW, władzami i osobami prywatnymi, rejestrowało członków, przyjmowało zapisy, udzielało informacji i wyjaśnień. W 1916 r. siedziba Prezydium znajdowała się przy prosp. Newskim [Невский пр.] 78, m. 20. Natomiast w lokalu „Sokoła Polskiego” przy prosp. Izmajłowskim [Измайловский пр.] 16 mieściło się kierowane przez drugiego z sekretarzy Biuro Wykonawcze, które zapewniało bezpośrednią pomoc, np. schronienie, wyżywienie i odzież potrzebującym. W 2. połowie 1915 r. przeniosło się ono na prosp. Newski 32, m. 64 do lokalu udostępnionego przez RzTD.

Komitet Główny pracował również poprzez sekcje i wydziały. Początkowo istniały wydziały: Statystyczny, Budżetowy (kierowany przez H. Święcickiego, a później W. Rawicza-Szczerbo), Prawny (kierowany przez K. Niedźwieckiego), Pomocy Polakom Obcopoddanym, tj. Polakom obywatelom państw toczących wojnę z Rosją (kierowany przez H. Święcickiego, a potem S. Łopacińskiego). W późniejszym okresie dochodziło do zmian w tym zakresie. Największa z nich wiązała się z objęciem w lipcu 1915 r. pomocą rzesz wygnańców. Przy Komitecie Głównym powstały wówczas sekcje: dyżurów kolejowych, wizytacyjna, opiekuńcza, rejestracyjna i sanitarno-lekarska oraz komisje: pomocy wygnańcom, oświatowa, opieki kulturalno-narodowej i prawna. Ostatnią próbę reformy podjął Komitet Główny w marcu 1918 r., kiedy to zaplanowano utworzenie wydziałów: kancelarii, budżetowego, buchalterskiego, kasy oraz kontroli.

Do lata 1915 r. PTPOW prowadziło przede wszystkim akcję pomocy dla ludności Królestwa Polskiego, przekazując na ten cel pieniądze i dary w naturze. Jednym z największych przedsięwzięć w tym okresie była zorganizowana w porozumieniu z przedstawicielami społeczeństwa rosyjskiego akcja „Piotrogród – Polsce”, która trwała w dniach 11–13/24–26 października 1914 r. i przyniosła 260 tys. rub. w gotówce i 45 wagonów z darami. W 1915 r. w związku z potrzebą otoczenia opieką wielotysięcznych rzesz wygnańczych PTPOW zaczął otrzymywać subsydia rządowe za pośrednictwem Komitetu Wielkiej Księżnej Tatiany Nikołajewny (1897–1918) czy Związku Ziemstw i Miast. Od lipca 1915 r. do kwietnia 1917 r. osiągnęły one niebagatelną sumę 18,425 mln rub. Ze szczególną troską odnosiło się Towarzystwo do spraw oświaty, czego wyrazem była ścisła współpraca z Polską Macierzą Szkolną. Szerokim echem odbiły się Wystawa Dzieł Sztuki Artystów Polskich i kiermasz prac wygnańców zorganizowany w pałacu Aniczkowskim przy prosp. Newskim 39 w maju 1918 r.
PTPOW prowadziło akcję na terenie Imperium Rosyjskiego za pośrednictwem lokalnych oddziałów, których zasady zakładania określała instrukcja jego Zgromadzenia Walnego z 21 listopada/4 grudnia 1914 r. Zgodnie z jej wytycznymi do otworzenia oddziału wystarczyła wola 10 mieszkańców danej miejscowości, którzy winni byli wybrać co najmniej trzyosobowy zarząd i opłacić składkę roczną do centrali. Do 1/14 listopada 1916 r. powstało 247 oddziałów. Jednym z nich był Piotrogrodzki Oddział PTPOW, który wyodrębnił się we wrześniu 1915 r., w związku z przybyciem do stolicy Rosji znacznej liczby polskich uchodźców. Po jego powstaniu Komitet Główny PTPOW nie musiał już prowadzić bieżącej akcji pomocowej w stolicy i mógł zająć się koordynowaniem całokształtu spraw związanych z pomocą wygnańcom oraz funkcjonowaniem swoich oddziałów, pod których opieką w 1916 r. znalazło się 198 715 uchodźców Polaków przebywających przede wszystkim w rosyjskich miastach.

Sytuacja towarzystwa uległa znacznemu pogorszeniu po rewolucji październikowej 1917 r. Rada Komisarzy Ludowych podjęła wtedy próby podporządkowania sobie działalności PTPOW. Wobec braku oczekiwanych rezultatów po wcześniejszej likwidacji CKO i Rady Zjazdów Polskich Organizacji Pomocy Ofiarom Wojny na mocy rozporządzenia Ludowego Komisariatu do Spraw Narodowościowych (Narkomnac) z 22 lipca 1918 r. Komisariat Polski poinformował 9 sierpnia 1918 r. Komitet Główny o rozwiązaniu PTPOW. Ostatnie posiedzenie towarzystwa odbyło się 10 września 1918 r. Odczytano na nim dokument wydany przez Narkomnac oraz obwieszczono zawieszenie działalności, co wobec likwidacji większości oddziałów organizacji było wyłącznie gestem symbolicznym.

Piotrogrodzki Oddział PTPOW został założony 1/14 września 1915 r. Do jego Komitetu weszli wtedy: jako prezes działacz Endecji i członek Rady Państwa Czesław Karpiński (1863–1917), jako wiceprezesi działacz gospodarczy Bolesław Grodziecki (1875–1960) i związany z przemysłem olejowym inż. Józef Ziabicki (1871–1958), jako sekretarz poeta i publicysta Tadeusz Hiż (1883–1945), jako zastępca sekretarza jeden z wydawców „Głosu Polskiego” Edward Bartkiewicz, jako skarbnik Jan Sołtykiewicz, jako zastępca skarbnika dziennikarz Zygmunt Kmita (1876–1942), Stefan Gużkowski, adwokat Leon Kulikowski, A. Leśniewska, działaczka organizacji kobiecych Lucyna Piekarska, Piotrowski, pracownik Kontroli Państwowej Zenobiusz Rugiewicz (1864–1950), działaczka organizacji kobiecych, m.in. współzałożycielka „Spójni” i pierwsza w Imperium Rosyjskim dr n. medycznych Zofia Sadowska (1887–1960), członek zarządu Budowy Kolei Murmańskiej inżynier Włodzimierz Stulgiński (1877–1936), ks. S. Trzeciak i W. Wilke.

W kolejnych wyborach, które odbyły się 25 listopada/6 grudnia 1916 r., do zarządu wybrano: C. Karpińskiego (prezes) – zmarł w maju 1917 r., L. Kulikowskiego i Antoniego Kiersnowskiego (wiceprezesi), J. Sołtykiewicza (skarbnik), Stefana Mickiewicza i Tomasza Piotrowicza (zastępcy skarbnika), Wincentego Łuczyńskiego (sekretarz) oraz Wiktora Sommera, Kazimierza Jelskiego (13 stycznia 1917 r. został wiceprezesem za A. Kiersnowskiego), kapelana „Sokoła” ks. Edwarda Szwejnica (1887–1934), ppłk. Ryszarda Bitnera (1867–1935), Stanisława Samborskiego i dr. Eugeniusza Karnickiego. 28 stycznia/10 lutego 1917 r. E. Szwejnica i A. Kiersnowskiego zastąpili A. Babiański i Tadeusz Marchlewski. W maju tego roku zaś z Komitetu odeszli Kozłowski i T. Piotrowicz, a 9/22 sierpnia 1917 r. zaproszono do niego Bogusza, Okulicza i przewodniczącego wydziału farmaceutycznego Związku Polskiego Lekarzy i Przyrodników (ZPLiP) Witolda Boharewicza (ur. 1872). Do Zarządu wybranego 7/20 grudnia 1917 r. weszli natomiast: L. Kulikowski (prezes), K. Jelski i J. Sołtykiewicz (wiceprezesi), W. Łuczyński (sekretarz) i T. Marchlewski (skarbnik).

29 listopada/11 grudnia 1917 r. postanowiono przeprowadzić nowe demokratyczne wybory Komitetu. Zakładano następujący podział mandatów: 10 miejsc – PTPOW, 6 – pracownicy instytucji PTPOW (Bolesław Berkan, Władysław Firewicz, Ignacy Gutowski, Janina Syrwidówna, Wanda Walentynowicz i Władysław Wysocki), 10 – przedstawiciele wygnańców zarejestrowanych w PTPOW (Anna Świderska, Joanna Piasewicz, Witalia Dorgewicz, Jacenty Grabarczyk, Józef Maniszewski, Rodziewicz, Bolesław Szewiński, Zofia Stopińska, Feliks Pyszkowski i Włodzimierz Filipowski), 6 – przedstawiciele uchodźców niezarejestrowanych, wybranych na wiecu zwołanym przez polskie organizacje demokratyczne. Ponadto do Komitetu zaproszono przedstawicieli kilku piotrogrodzkich stowarzyszeń polskich, m.in. Związku Wojskowych Polaków, „Promienia” i ZPLiP.

Wewnętrzny podział prac Zarządu wyglądał następująco: prezes kierował sprawami ogólnymi, jeden z wiceprezesów przytułkami, a drugi biurem Oddziału. Piotrogrodzki Oddział PTPOW, którego siedziba znajdowała się w narożnej kamienicy czynszowej przy ul. Kazańskiej [Казанская ул.] 24/ Gorochowej [Гороховая ул.] 24, pod koniec 1915 r. posiadał funkcjonujące pod tym samym adresem wydziały: zapomóg, paszportowy, ekspedycji listów do kraju oraz Biuro Pracy. Wydziały: Porad Prawnych, Informacyjny, Poszukiwania Zagubionych Bagaży i Akademicki mieściły się w tej samej kamienicy w mieszkaniu nr 7. Wydział Poszukiwania Pracy urzędował zaś przy prosp. Newskim 72. Z kolei 25 listopada/8 grudnia 1916 r. Oddział miał następujące sekcje: kontrolno-budżetową, kontroli schronisk, prowadzenia hurtowni, dochodów niestałych, higieniczno-wychowawczą i przedsiębiorstw dochodowych.

O skali działalności Piotrogrodzkiego Oddziału PTPOW świadczą dane z końca 1916 r. Miał on wtedy pod swoją opieką 22 738 uchodźców, dla których prowadził następujące placówki pomocowe:Źródło tabeli: Российский государственный исторический архив (RGIA) w Sankt Peterbsurgu: F. 826, оp. 128, spr. 2273.
Komitet Piotrogrodzkiego Oddziału PTPOW postanowił 31 lipca 1918 r. zakończyć działalność i przekazać swoje obowiązki Komisji Likwidacyjnej.


Bibliografia:
L. Bazylow, Polacy w Petersburgu, Wrocław 1984, s. 418–420 i wyd. ros. Sankt Petersburg 2003; B. Czaplicki, Katolicka działalność dobroczynna w Rosji w latach 1860–1918, Warszawa 2008, s. 297–306; M. Korzeniowski, M. Mądzik, D. Tarasiuk, Tułaczy los. Uchodźcy polscy w imperium rosyjskim w latach pierwszej wojny światowej, Lublin 2007, s. 78–109; M. Mądzik, Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny w Rosji w latach I wojny światowej, Lublin 2011 (bibliografia); Т. М. Смирнова, Польские общества в Санкт-Петербурге. Конец XIX – начало XX века, Санкт-Петербург 2013, s. 210–215; I. Spustek, Polacy w Piotrogrodzie 1914–1917, Warszawa 1966, s. 161–163, 228–237; Polski Kalendarz Piotrogrodzki na rok przestępny 1916, s. 145–154; Ustawa Towarzystwa pomocy biednym rodzinom Polaków uczestniczących w wojnie, ora zubożałej przez wojnę ludności polskiej, Petrograd 1915; Российский государственный исторический архив (RGIA) w Sankt Peterbsurgu: F. 826, оp. 128, spr. 2273.
Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszej witryny. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na twoim dysku zmień ustawienia przeglądarki
Akceptuję
Więcej informacji