A A A

Borawski Aleksander Sergiusz

Боравский Александр Сергей Яковлевич


Autor: Artur Kijas Borawski Aleksander Sergiusz / Боравский Александр Сергей Яковлевич (1861–1942), h. Bończa, rzeźbiarz, malarz, polski konserwator zabytków sztuki związany z Muzeum Rosyjskim (1890–1917) kolekcjoner...
28.04.2017
stan artykułu kompletny
Borawski Aleksander Sergiusz
Borawski Aleksander Sergiusz / Боравский Александр Сергей Яковлевич (1861–1942), h. Bończa, rzeźbiarz, malarz, polski konserwator zabytków sztuki związany z Muzeum Rosyjskim Cesarza Aleksandra III (1896 – ok.1912), kolekcjoner.

Urodzony 24 lutego 1861 r. w Warszawie, był synem czeladnika pozłotniczego Jakuba (ur. 1836) i Wilhelminy z Rühmerów (Remerów) (ur. 1830). Ochrzczony został 29 kwietnia tego roku w katedrze św. Jana. Uczył się w warszawskiej Szkole Rysunkowej oraz prywatnie u malarzy Wojciecha Gersona (1831–1901) i Aleksandra Kamińskiego (1823–1886). W 1879 r. otrzymawszy pierwszą nagrodę Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (TZSzP) wyjechał do Paryża, gdzie doskonalił umiejętności pod kierunkiem rzeźbiarza Cypriana Godebskiego (1835–1909). Równocześnie w pracowni André pracował przy konserwacji dzieł sztuki. Po powrocie do kraju otworzył w Warszawie pracownię restauracji zabytków sztuki, w której odnowił ołtarzyk polowy króla Jana III Sobieskiego (1629–1696), a następnie ok. 1888 r. 16 figur w Ogrodzie Saskim. Krótko pracował także dla ks. Michała Piotra Radziwiłła (1853–1903) w Nieborowie, w tamtejszej manufakturze majoliki. W 1885 r. swoje prace prezentował w TZSzP w Warszawie. Dwukrotnie też był stypendystą Towarzystwa (m.in. w 1886 r.). W 1887 r. uzyskał medal na Powszechnej Wystawie Sztuki w Krakowie, swoje prace prezentował także na wystawach w Paryżu, w salonie Société des Artistes Français (1888) i Warszawie.

Ok. 1890 r. (według innych źródeł w 1892 r.) wyjechał do Petersburga. Spędził tam ponad dwadzieścia lat, będąc w tym okresie związanym zawodowymi zleceniami z Muzeum Rosyjskim [Русский музей], gdzie zajmował się głównie konserwacją obrazów oraz plafonów. Dzięki poparciu znanego prawnika i działacza społecznego Włodzimierza Spasowicza (1829–1906) otrzymał też pracę w cesarskiej fabryce porcelany. W 1896 r. zatrudniony został przy konserwacji plafonów w pałacu Michajłowskim [Михайловский дворец], zbudowanym według projektu Carla Rossiego (1775–1849) w latach 1819–1825 dla wielkiego księcia Michaiła Pawłowicza (1798–1849). W Petersburgu niestrudzenie poszukiwał śladów polskich. W 1903 r. w tygodniku „Kraj” (nr 31) zamieścił artykuł Petersburska Marysieńka, dotyczący marmurowej rzeźby przedstawiającej Marysieńkę Sobieską (1641–1716), umieszczonej obok popiersia króla Jana III w Ogrodzie Letnim . W 1903 r. wykonał według własnych projektów malowidła ścienne dla kaplicy Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej (AD). Rok później konserwował dla kościoła św. Katarzyny Aleksnadryjskiej przenośny ołtarz bawarskiego złotnika Johanna Andreasa Thelota (1654–1734) z 1719 r.

W 1905 r.  wyjechał do Krakowa z zadaniem stworzenia dekoracji malarskiej kopuły w kaplicy bp. Samuela Maciejowskiego (1499–1550) w katedrze wawelskiej. Po ukończeniu prac powrócił nad Newę, gdzie w 1906 r. sporządził kopię słynnego obrazu Niepokalane Poczęcie Bartolomé Murilla (1617–1682) dla kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP w Dyneburgu (łot. Daugavpils).

Borawski był zwolennikiem konserwacji zachowawczej, ograniczającej do niezbędnego minimum ingerencję w oryginalne dzieło oraz stosującej w praktyce konserwatorskiej materiały odpowiadające użytym pierwotnie. Dużą wagę przykładał też do zagadnienia kształcenia konserwatorów, twierdząc, że powinni posiadać przede wszystkim wykształcenie artystyczne, wzbogacone o zagadnienia techniczno-technologiczne. Postulował stworzenie dla nich nad Newą wyspecjalizowanej szkoły. 28 marca 1906 r. przedstawił dyrekcji Muzeum Rosyjskiego projekt założenia w tej placówce stałej pracowni konserwatorskiej. Zwracał w nim uwagę na konieczność podjęcia kompleksowych i usystematyzowanych prac restauratorskich przy obiektach muzealnych oraz wdrożenia odpowiednio udokumentowanych procedur konserwatorskich. Szczególny nacisk kładł w tym dokumencie na zagadnienie fachowej dokumentacji prac (wraz z obowiązkowymi fotografiami przed i po konserwacji), oferując jednocześnie swe usługi w charakterze pracownika etatowego; nie jest jasne, czy etat otrzymał. Na Wszechrosyjskim Zjeździe Artystów na przełomie lat 1911 i 1912 jako reprezentujący Muzeum Rosyjskie Aleksandra III artysta-konserwator wygłosił wykład Охрана произведений искусства [Ochrona dzieł sztuki], poruszając w nim zagadnienia z zakresu metodologii i terminologii konserwatorskiej. W 1911 r. otrzymał od dyrektora moskiewskiego Muzeum Tretiakowskiego Ilji S. Ostrouchowa (1858–1929) propozycję stałej współpracy, odtąd spędzał w Moskwie miesiące letnie pracując tam jako konserwator.

Obok działalności konserwatorskiej spełniał się także jako artysta, prezentując swe prace na stołecznych wystawach w: Cesarskim Towarzystwie Zachęty Sztuk [Императорское общество поощрения художеств] (1891), Akademii Sztuk Pięknych (1894) oraz branżowej „u petersburskich artystów” (1903). Pozostawał w bliskich stosunkach z Siergiejem P. Diagilewem (1872–1929) i współredagowanym przez niego organem rosyjskich modernistów „Mirem Iskusstwa” [Мир искусства]. Przejawem zainteresowań sztuką portretową były wykonane dla galerii metropolitalnej w Petersburgu portrety arcybiskupów mohylewskich i rektorów AD: Karola Antoniego Niedziałkowskiego (1846–1911), Longina Żarnowieckiego (1842-–1915), Idziego Radziszewskiego (1873–1923), Bolesława Hieronima Kłopotowskiego (1948–1903), Józefa Jerzego Szembeka (1851–1905), Apolinarego Wnukowskiego (1848–1909), Wincentego Kluczyńskiego (1847–1917) i Edwarda Roppa (1851–1939). Wkrótce potem przystąpił do tworzenia galerii przedstawiającej najwybitniejszych Polaków przebywających w Rosji od końca XVIII wieku do I wojny światowej (ok. 50 podobizn m.in. prawnika prof. Leona Petrażyckiego [1867–1931], językoznawcę prof. Jana Niecisława Baudouin de Courtenaya [1845–1929] i chemika prof. Szymona Dzierzgowskiego [1866–1928]), którą zamierzał pokazywać w polskich miastach oraz w Petersburgu i Moskwie, a ostatecznie umieścić w planowanym petersburskim „Domu Polskim”; pocztówki z podobiznami z tego cyklu miała wydawać redakcja „Głosu Polskiego”). Malował również obrazy dla kościołów, głównie katolickich, w Rydze, Homlu i Kijowie.

Uczestniczył także w pracach petersburskich instytucji polonijnych, w tym działającego od 1907 r. Związku Polskiego Lekarzy i Przyrodników, w którego szeregach działał co najmniej do 1913 r. (np. 15 listopada 1912 r. wygłosił w ramach posiedzeń jego Wydz. Technicznego ilustrowany odczyt pt. „Rozwój techniki w dziedzinie malarstwa przezroczystego”) oraz przekształconego w 1907 r. z dawnej „Lutni” „Ogniska Polskiego”, w którego skład zarządu wchodził do kwietnia 1909 r. Z jego inicjatywy jako członka korespondenta TOnZP w 1908 r. powstało Petersburskie Koło Warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości (PKTOnZP). Od tegoż roku Borawski przekazywał do Warszawy materiały inwentaryzacyjne dotyczące polskich zabytków w Rosji. Stale interesując się losem polskiej spuścizny publikował też poświęcone tym zabytkom i ich ochronie teksty w miejscowej prasie, m.in. w 1911 r. w „Dzienniku Petersburskim” (nr 438) ukazał się jego artykuł Konserwacja zabytków przeszłości. Ściślejszą współpracę z warszawskim stowarzyszeniem skupieni w PKTOnZP piotrogrodzcy działacze podjęli dopiero w lutym 1915 r., a swoje działania nad Newą sformalizowali ostatecznie wiosną 1916 r. W tym samym roku Borawski podarował petersburskiemu kołu pochodzące z własnej kolekcji druki i archiwalia.

Polakom zamieszkałym w Petersburgu poświęcił publikację Artyści w ojczyźnie swej i w Rosji w Kalendarzu piotrogrodzkim na rok przestępny 1916. W okresie I wojny światowej powstało jego dzieło, niezachowane do dziś, Święci Polski, Litwy i Rusi, wykonane dla piotrogrodzkiego kościoła prokatedralnego. W 1917 r. wszedł w skład I Wydziału do spraw będących pod Zarządem Komisariatu byłego Ministerstwa Dworu i Apanaży Komisji Likwidacyjnej. Zamieszkiwał najpierw w kamienicy czynszowej inż. Karola Majewskiego (1824–1897) przy nab. Fontanki [Фонтанки р. наб.] 110 (1896–1911), a następnie przy ul. Kirocznej [Кирочная ул.] 34 m. 73 (1913–1917). W 1918 r. udało mu się zdobyć zgodę bolszewików na wywiezienie z Piotrogrodu prywatnej kolekcji dzieł sztuki. Niestety przygotowane do wywozu paki zostały ostrzelane przed domem, a kolekcja doszczętnie zniszczona.

Od 1919 r. mieszkał w Warszawie. W 1920 r. został pierwszym kustoszem Zamku Królewskiego na Wawelu. W latach 1934–1939 przebywał w klasztorze ojców paulinów na Jasnej Górze, gdzie malował portrety prowincjałów i generałów zakonu. Schorowany, ostatnie lata życia spędził w przytułku św. Antoniego w Częstochowie. Oprócz artykułów w „Dzienniku Petrogradzkim”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Sprawozdaniach Komisji do Badań Sztuki w Polsce” opublikował prace: Katedra krakowska (Kraków 1921), O ludwisarstwie i dzwonach w Polsce (Kraków 1921), Królowa Jadwiga. Szkic historyczny (Warszawa 1933).

W 1889 r. ożenił się z Anną Marianną Radyszkiewicz (1861 lub 1870 – 13 listopada 1919), córką Ireneusza Gracjana i Karoliny z Miniewskich. Z małżeństwa tego urodziło się dwóch synów: Zygmunt Andrzej (1888–1956) ożeniony z Ireną Kurowską (ur. 1900) oraz Władysław (28 września 1892 – 1970) żonaty z Ludwiką ze Staniewiczów (1895 – 17 kwietnia 1925).

Zmarł 10 października 1942 r. Pochowany został na starym częstochowskim cmentarzu św. Rocha. Szczątki przeniesiono następnie na cmentarz Powązkowski w Warszawie (kw. 95, rz. 6, m. 24), gdzie spoczęły obok prochów żony i synowej Ludwiki.

Jego obrazy znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (m.in. Portret Mariana Peretiatkowicza, 1912) i Krakowie (Autoportret, 1919).


Bibliografia:
Czy wiesz kto to jest?, red. S. Łoza, Warszawa 1938, s. 61; H. Bartnicka-Górska, Borawski Aleksander Sergiusz, w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, t. 1 (A–C), s. 209–210 (bibliografia); taż, Borawski Aleksander Sergiusz, w: Cmentarz św. Rocha w Częstochowie. Przewodnik Biograficzny, red. J. Sętowski, Częstochowa 2012, s. 36; A. Kijas. Polacy w Rosji od XVII wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny, Poznań 2000, s. 31–32 (bibliografia); В. В. Антонов, А. В. Кобак, Святыни Санкт-Петербурга: историко-церковная энциклопедия: в 3 т., Санкт Петербург 1996, t. 3, s. 235 (tu jako А.Я. Боровский); L. Bazylow, Polcy w Petersburgu, Wrocław 1984, s. 10, 46, 327, 403, 404 i wyd. ros. Sankt Petersburg 2003; Александр Яковлевич Боравский. Реставратор Русского музея в период с 1890 по 1917 гг., http://restoration.rusmuseum.ru/rest-PERSONAL-resoration.htm [dostęp: 7 XII 2016]; С. И. Горелова, История реставрационных мастерских Государственного Русского музея (1917-1941 гг.), w: Художественное наследие. Хранение, исследование, реставрация. Мocква 1979, nr 5 (35), s. 141-142; R. Hankowska, Kościół świętej Katarzyny w Sankt-Petersburgu, Warszawa 1997, s. 23, 149; oraz wersja ros. Санкт Петербург 2001; В. Г. Краминский, Из истории реставрации живописи, w: Государственный Русский музей. Из истории музея. Сборник статей и публикации, wybór И. Н. Карасик, Е. Н. Петрова, red. Н. Н. Дубовицкая, Санкт Петербург 1995. s. 269; B. Mucha, Artyści polscy w nowożytnej Rosji, Łódź 1994, s. 181; W. Najdus, Polacy w rewolucji 1917 roku, Warszawa 1967, s. 69; Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodległości: wokół Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, red. E. Manikowska i P. Jamski, Warszawa 2010, tu zwł. E. Mańkowska, Wielka Wojna i zabytki, s. 62-63, 71, 88 oraz s. 184 i 321, 323 (Aneks 2: Biogramy wybranych członków TOnZP i polskich organizacji opieki nad zabytkami w Rosji); J. Róziewicz, Polskie środowisko naukowe w Petersburgu w latach 1905–1918, w: Polsko-rosyjskie związki społeczno-kulturalne na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1980, s. 203; Т. М. Смирнова, Польские общества в Санкт-Петербурге конец XIX – начало XX века, Санкт Петербург 2013, s. 128–129; I. Spustek, Polacy w Piotrogrodzie 1914–1917, Warszawa 1966, s. 227–228, 285; W. Toporowicz, Sprawa polska w polityce rosyjskiej 1914–1917, Warszawa 1973, s. 322 (przyp. 180); „Dziennik Petersburski” 1909, nr 10, s. 2, 1911, nr 438, s. 4 (A. Borawski, Konserwacja zabytków przeszłości), nr 523, s. 3 (Muzeum Tretjakowskie), 1912, nr 792, s. 6 (dot. odczytu w ZPLiP), 1914, nr 1205, s. 4 (Verus, Galerja portretowa Aleksandra Borawskiego); „Nowości Illustrowane” 1921, nr 15, s. 9 (Kustosz zbiorów wawelskich, tu reprodukcje autoportretu oraz portretów St. Ptaszyckiego i bpa. K. A. Niedziałkowskiego); А. Я. Боравский, Проект основания реставрационной мастерской при Русском музее императора Александра III (Архив Государственного Русского музея: F. ГРМ (I), оp. 1, spr. 314, k. 10v.), «Записка» и проект основания реставрационных мастерских при Музее, составленная Боравским на 10 лл. [k. 3 v. – krótka autobiografia], 1906–1910), http://restoration.rusmuseum.ru/rest-boravsky-zapiska-restoration1.htm [dostęp: 6 XII 2016].
Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszej witryny. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na twoim dysku zmień ustawienia przeglądarki
Akceptuję
Więcej informacji