A A A

Adela (Adelajda) Bolska

Аделаида Юлиановна Больская


Autor: Magdalena Dziadek Adela (Adelajda) Bolska / Аделаида Юлиановна Больская (1863 lub 1864 – 1930), artystka operowa, primadonna Teatru Maryjskiego, pedagog, zamieszkała w Petersburgu/Piotrogrodzie w latach 1897–1922.
06.03.2018
stan artykułu kompletny
Adela (Adelajda) Bolska
Adela (Adelajda) Bolska / Аделаида Юлиановна Больская (1863 lub 1864 – 1930), artystka operowa, primadonna Teatru Maryjskiego, pedagog, zamieszkała w Petersburgu/Piotrogrodzie w latach 1897–1922.

Adela Skąpska urodziła się 4/16 listopada 1863 r. (według wypisu ze szkoły muzycznej w 1864) w Kessemouki, w gub. besarabskiej (obecnie Ukraina lub Mołdowa) lub według innych źródeł w gub. podolskiej (obecnie Ukraina), w rodzinie polskiej. Naukę muzyki (fortepian, śpiew) rozpoczęła w Monachium. W latach 1883–1888 studiowała śpiew w Konserwatorium Moskiewskim u Giacoma Galvaniego (1825–1889) i Fiodora P. Komissarżewskiego (1838–1905); uczelnię ukończyła ze srebrnym medalem. W czasie studiów brała udział w koncertach Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego [Русское музыкальное общество], prowadzonych m.in. przez Piotra I. Czajkowskiego (1840–1893). Następnie kontynuowała studia we Włoszech – w klasie mistrzowskiej przy mediolańskiej La Scali. W pierwszym sezonie po ukończeniu studiów (1888/1889) występowała w mediolańskich teatrach Manzoni (tam debiutowała pod nazwiskiem panieńskim jako Małgorzata w Fauście) i Dal Verme oraz w pobliskim miasteczku Lodi. W sezonie 1889/1890 roku dzięki rekomendacji Czajkowskiego rozpoczęła występy w moskiewskim Teatrze Wielkim. Występowała tam do końca sezonu 1891/1892 w partiach Paminy w Czarodziejskim flecie Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756–1791), Gorysławy w Rusłanie i Ludmile Michaiła I. Glinki (1804–1857), Tatiany w Eugeniuszu Onieginie Czajkowskiego i Elzy w Lohengrinie Richarda Wagnera (1813–1883). Ostatnie dwie partie stały się jej rolami życiowymi; krytycy cenili w nich harmonijne połączenie kunsztu wokalnego i aktorskiego.

Jesienią 1892 r. Skąpska zerwała kontrakt z moskiewskim teatrem z powodu choroby i wyjechała do Paryża. Tam doskonaliła umiejętności wokalne u Caroline Miolan-Carvalho (1827–1895) oraz uczestniczyła w koncertach prowadzonych przez Charles’a Lamoureux (1834–1899) i Édouarda Colonne’a (1838–1910). W 1893 r. artystka wyszła za mąż za hr. Aleksandra Dienheima-Szczawińskiego-Brochockiego (1841–1907), uczestnika powstania styczniowego 1863 r. i popowstaniowego emigranta, a w 1894 r. urodziła córkę Wandę i przerwała karierę. Pod koniec 1896 r. wróciła do występów pod pseudonimem Bolska – wykonywała partię Ofelii w Hamlecie Ambroise’a Thomasa (1811–1896) w Gran Teatre del Liceu w Barcelonie, a w lutym i marcu 1897 r. wystąpiła na czterech zamkniętych koncertach Konserwatorium Paryskiego, wykonując pieśni, a także fragmenty oper i oratoriów, m.in. Carla Marii von Webera (1876–1826), Felixa Mendelssohna-Bartholdy’ego (1809–1847), Roberta Schumanna (1810–1856) oraz uczestnicząc w prawykonaniu oratorium Le paradise perdu autorstwa Théodore’a Dubois (1837–1924), ówczesnego dyrektora konserwatorium.

W 1897 r. otrzymała zaproszenie do współpracy z Teatrem Maryjskim w Petersburgu i zamieszkała wraz z rodziną w stolicy państwa carów. Jej mąż cieszył się szacunkiem miejscowej Polonii, która pamiętała mu doprowadzenie do przeniesienia serca Tadeusza Kościuszki (1746–1817) do Muzeum w Rappersvillu (1895). Bolska debiutowała w listopadzie tegoż roku jako Elza w Lohengrinie i Tatiana w Eugeniuszu Onieginie, z wielkim powodzeniem, którego echa dotarły do prasy europejskiej (o błyskotliwym sukcesie śpiewaczki poinformowało m.in. popularne lipskie pismo „Musikalisches Wochenblatt” 1897 nr 48). Wspominając petersburski debiut artystki, znany krytyk muzyczny Eduard A. Stark (1874–1942) podkreślał „szczęśliwe połączenie talentu artystycznego ze wspaniałą sceniczną powierzchownością” blondynki średniego wzrostu o „delikatnej i pociągłej twarzy”, „pięknych oczach” i „cudownym uśmiechu”, co czyniło ją „samą doskonałością” (Э. А. Старк, Петербургская опера и ее мастера 1890–1910, Ленинград-Москва 1940, s. 35–36). W sezonie 1897/1898 wykonywała w Teatrze Maryjskim, a także w operze niemieckiej w Petersburgu, prowadzonej przez Jana Reszkego (1850–1925), partie Tatiany, Elzy, Violetty i Julietty (w operze Charlesa Gounoda [1818–1893] Romeo i Julia) oraz wystąpiła w roli tytułowej w premierowym spektaklu opery Esclarmonde Jules’a Masseneta (1842–1912).

Po zamknięciu sezonu udała się do Paryża. Po drodze – 9/21 kwietnia 1898 r. – zaśpiewała partię Julietty w przedstawieniu Romea i Julii pod dyrekcją Franciszka Spettriniego na scenie opery warszawskiej, przeznaczając dochód z przedstawienia na cel dobroczynny. Poziom jej występu przerósł możliwości percepcyjne warszawskiej publiczności, został jednak właściwie oceniony przez fachowych krytyków. Władysław Bogusławski (1839–1909) przyznał, iż jest artystką „dystyngowaną […], w której drga nerw sceniczny” („Tygodnik Ilustrowany” 1898, nr 18, s. 356), a Antoni Sygietyński (1850–1923) napisał: „Tam jednak, gdzie artyzm wyraża stan duszy człowieka, znamionuje istotę żywą, myślącą, czującą, działającą, pani Bolska, dzięki wysubtylizowaniu formy i powściągliwości niesłychanej w użyciu środków, była po nad poziomem sztuki, zaszczepionej przygodnie w Warszawie” („Kurier Warszawski” 1898, nr 110 z 10/22 kwietnia [wyd. wieczorne], s. 7).

W kolejnych sezonach (do 1918 r.) śpiewaczka kontynuowała działalność na scenie teatru cesarskiego w Petersburgu, występując w dotychczas wyuczonych partiach, a także w rolach Małgorzaty w Hugonotach Giacoma Meyerbeera (1791–1864) (premiera wiosną 1899 r.), Zyglindy w Walkirii Wagnera oraz Wołchowy w operze Sadko Nikołaja A. Rimskiego-Korsakowa (1844–1908) (premiery pod koniec 1900 r.). W następnych latach do jej repertuaru doszła jeszcze tytułowa rola w Jolancie Czajkowskiego. Śpiewała m.in. u boku Fiodora I. Szalapina (1873–1938) i Mattii Battistiniego (1856–1928), zdobywając miano ulubienicy petersburskiej publiczności. Kilkakrotnie była zapraszana do zawarcia kontraktu z operą warszawską, a w 1900 r. wyraziła – jak podała prasa – zgodę na zaproponowany jej przez Tadeusza Pawlikowskiego (1861–1915) angaż do opery lwowskiej, zorganizowanej w nowo otwartym teatrze („Kurier Lwowski” 1900, nr 156 z 7 czerwca), jednak przyjazd na stałe do Galicji nie doszedł do skutku. Od marca 1902 r. do końca sezonu 1917/1918 Bolska występowała w Petersburgu jako solistka dworu panującego, otrzymawszy honorowy tytuł „solistki dworu Jego Cesarskiej Wysokości” . Śpiewała również gościnnie w Bayreuth i Tyflisie (1901), w Wilnie i Londynie (1902), w Paryżu (1903 i 1905) oraz w Warszawie.

12/25 kwietnia 1905 r. wzięła udział w jubileuszowym 600. przedstawieniu Halki w warszawskim Teatrze Wielkim, otrzymując w podzięce symboliczny dar od Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego – portret Stanisława Moniuszki (1819–1872). Dochód z koncertu przeznaczyła na cele dobroczynne. W następnych dniach jeszcze dwukrotnie śpiewała Halkę, 24 kwietnia/7 maja 1905 r. wzięła udział w koncercie Filharmonii Warszawskiej (również na cel dobroczynny), wykonując pod dyrekcją Zygmunta Noskowskiego (1846–1909) arie z oper Moniuszki Halka, Hrabina i Paria, a 30 kwietnia/13 maja wystąpiła w Fauście Gounoda. Ponownie zjawiła się w Warszawie w październiku 1905 r. (6.10 – Traviata, 1.10 – Halka, 12.10 – Traviata) oraz w kwietniu 1906 r. (17.10 – Faust, 19.10 – Romeo i Julia, 22.10 – Halka). Czołowy krytyk warszawski Aleksander Poliński (1845–1916) wielokrotnie wypowiadał się z entuzjazmem o sztuce śpiewaczki. Po jesiennym spektaklu Traviaty w 1905 r. stwierdził, że artystka „czarodziejską potęgą swego artyzmu wysokiego przywrócić zdołała zwiędłym już melodjom wdzięk pierwotny” (Z teatru i muzyki, „Kurier Warszawski” 1905, nr 277 z 24 września/7 października, s. 3), a występ w Halce w 1906 r. uznał za „niezmiernie zajmując[y] z tego względu, że pani Bolska nadzwyczaj zręcznie stosowała swój piękny sopran liryczny do wymagań dramatycznej roli Halki, zastępując w wielu momentach tej roli siłę głosu mistrzostwem cieniowania artystycznego, subtelnością frazowania szlachetnego i uczuciowością śpiewu wykwintnego” (Z teatru i muzyki, „Kurier Warszawski” 1906, nr 111 z 23 kwietnia).

Do wybuchu I wojny światowej Bolska dawała także recitale pieśniowe w Petersburgu i miastach Europy, m.in. w Wiedniu (luty 1910), wykonując utwory Jeana-Baptiste’a Lully’ego (1632–1687), Josepha Haydna (1732–1809), Ludwiga van Beethovena (1770–1827), Franza Schuberta (1797–1828), Edvarda Griega (1843–1907), Ferenca Liszta (1811–1886), Camille’a Saint-Saënsa (1835–1921), Masseneta oraz twórców rosyjskich, w tym Césara Cui (1835–1918), Czajkowskiego, Antona S. Arenskiego (1861–1906), Rimskiego-Korsakowa, Aleksandra T. Greczaninowa (1864–1956), Siergieja W. Rachmaninowa (1873–1943). Była członkiem rzeczywistym Towarzystwa Pedagogów Muzycznych i Innych Działaczy Muzycznych [Общество музыкальных педагогов и других музыкальных деятелей].

W Petersburgu Bolska organizowała liczne koncerty na cele filantropijne. W latach 1900–1902 sprawowała opiekę artystyczną nad dorocznymi „koncertami polskimi” na rzecz Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynności przy kościele św. Katarzyny Aleksandryjskiej (RzTD). W 1899 r. była jedną z gospodyń tzw. balu polskiego, najważniejszej corocznej imprezy towarzyskiej petersburskiej Polonii; w późniejszych latach nie brała udziału w tym wydarzeniu. 9 grudnia 1900 r. koncertem na rzecz RzTD w sali Towarzystwa Kredytowego Miejskiego uczciła zgon jego ówczesnego prezesa gen. Adama Teofila Jochera (1833–1900). W dowód uznania zasług została wybrana członkiem honorowym RzTD w 1901 r. O związkach z miejscowymi Polakami świadczy też portret śpiewaczki namalowany przez animatora polskiego życia kulturalnego w Petersburgu – malarza Jana Ciąglińskiego (1858–1913). Jej nazwisko zostało trwale związane z polskim środowiskiem muzycznym po tym, jak w 1901 r. wystarała się w Petersburgu o pozwolenie na wzniesienie w Warszawie pomnika Chopina. Ustną zgodę na budowę pomnika na placu Wareckim wydał cesarz Mikołaj II (1868–1918) z końcem 1901 r., a od stycznia 1902 r. zaczął działać w Warszawie komitet budowy pomnika, na którego czele stanęła Bolska wraz z mężem, a do którego należeli m.in. Ignacy Jan Paderewski (1860–1941), znany dziennikarz warszawski Marian Gawalewicz (1852–1910), przedsiębiorca i kompozytor amator Ludwik Grossmann (1835–1915) oraz przedstawiciele polskiej arystokracji: książę Maurycy Klemens Zamoyski (1871–1939), hr. Feliks Czacki, hr. Adam Krasiński (1870–1909) i książę Stefan Lubomirski (1862–1941). Wielu artystów polskich i rosyjskich, wśród nich Bolska czy Milij A. Bałakiriew (1837–1910), przeznaczyło dochody z koncertów na budowę pomnika, którego koszt obliczono na 100 tys. rub. Liczne przeszkody sprawiły, że nad projektem pomnika zaczęto pracować dopiero w 1908 r., a ostatecznie stanął on w warszawskim parku Łazienkowskim w 1926 r.

Co najmniej od 1900 r. do 1917 r. mieszkała w narożnej eklektycznej kamienicy czynszowej barona Vietingoffa przy ul. Glinki [ул. Глинки] 1/ nab. Mojki [Мойки p. наб.] 100.

Wybuch rewolucji październikowej 1917 r. przyspieszył zakończenie kariery Bolskiej w Rosji. W 1918 r. została zwolniona z Teatru Maryjskiego za arystokratyczne pochodzenie. Według niektórych źródeł przyjęła wtedy obywatelstwo włoskie. Rok później otrzymała posadę w klasie śpiewu konserwatorium piotrogrodzkiego. Nie przestawała udzielać się wśród piotrogrodzkich Polaków, wspierając inicjatywy organizacji pomocowych. 21 kwietnia 1918 r. wzięła udział w zorganizowanym w Domu Młodzieży Polskiej „Zgoda” koncercie charytatywnym na rzecz dzieci najuboższych podopiecznych jednej z ochronek Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny („Dziennik Narodowy” [DN] 1918, nr 173 z 19 kwietnia). Z kolei 26 maja tegoż roku w kościele luterańskim św. Piotra przy prosp. Newskim [Невский пр.] 22 odbył się koncert muzyki kościelnej, zorganizowany z jej inicjatywy celem wsparcia nowo powstałego Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci („DN” 1918, nr 200 z 25 maja). Z końcem 1922 r. udało się jej wyjechać do Polski. Wedle słów finansisty Leopolda Juliana Kronenberga (1849–1937), admiratora talentu Bolskiej, „przetrwała [ona] na stanowisku aż do chwili, w której musiała uciekać od zgrai bolszewików, którzy ją doszczętnie ograbili” (L. J. Kronenberg, Wspomnienia, Warszawa 1933, s. 205). W latach 1923–1924 uczyła śpiewu w Konserwatorium Muzycznym w Wilnie, a w 1925 r. przyjechała na stałe do Warszawy, podejmując współpracę z prywatną Wyższą Szkołą Muzyczną im F. Chopina, prowadzoną przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne. Zmarła w Tallinie 29 września 1930 r. Jej szczątki pochowano na warszawskich Powązkach w grobowcu rodziny męża, brak napisu na płycie nagrobnej.


Bibliografia:
L. Markiewicz, Bolska Adelajda, w: Encyklopedia Muzyczna PWM. Część biograficzna m, red. E. Dziębowska, Kraków 1979, s. 360; Bolska Adelajda, w: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965, Warszawa 1973, s. 54 (bibliografia); J. Morawski, Brochocka-Skąpska Adelajda, w: Słownik muzyków polskich, t. 1, A–Ł, Kraków 1964, s. 52; M. Ankudowicz-Bieńkowska, Polskie życie muzyczne w Wilnie lat II Rzeczypospolitej, Olsztyn 1997, s. 119; M. Ivanowa, Adela Bolska (1863–1930), przeł. J. Kazem-Bek, „Muzyka” 2008, nr 3, s. 87–103 (bibliografia); M. Iwanowa, Pomnik Fryderyka Chopina, seria „Polonica Petropolitana”, Petersburg 2011, t. 9; Э. А. Старк, Петербургская опера и ее мастера 1890–1910, Ленинград-Москва 1940, s. 35–41; L. J. Kronenberg, Wspomnienia, Warszawa 1933, s. 205.
Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszej witryny. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na twoim dysku zmień ustawienia przeglądarki
Akceptuję
Więcej informacji